وَ يَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللّهُ يُفْتيكُمْ فيهِنَّ وَ ما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي
الْكِتابِ في يَتامَى النِّساءِ اللاّتي لا تُؤتُونَهُنَّ ما كُتِبَ لَهُنَّ وَ تَرْغَبُونَ أَنْ
تَنْكِحُوهُنَّ وَ الْمُسْتَضْعَفينَ مِنَ الْوِلْدانِ وَ أَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ وَ ما
تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللّهَ كانَ بِهِ عَليمًا «127» وَ إِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها
نُشُوزًا أَوْ إِعْراضًا فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحًا وَ الصُّلْحُ خَيْرٌ وَ
أُحْضِرَتِ اْلأَنْفُسُ الشُّحَّ وَ إِنْ تُحْسِنُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اللّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ
خَبيرًا «128» وَ لَنْ تَسْتَطيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ وَ لَوْ حَرَصْتُمْ فَلا
تَميلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ وَ إِنْ تُصْلِحُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اللّهَ كانَ
غَفُورًا رَحيمًا «129» وَ إِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللّهُ كُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ وَ كانَ اللّهُ واسِعًا
حَكيمًا «130».
ترجمه آيه 127 الى 130 سوره نساء:
«مسائلى درباره زنها»
از تو درباره زنها نظرخواهى مىكنند، بگو: خدا نظر خود را درباره آنها به شما
اظهار مىكند و آنچه در قرآن درباره زنان يتيمى كه حقوقشان براى آنها تعيين شده به
آنها نمىدهيد و مىخواهيد با آنها ازدواج كنيد و همچنين آنچه درباره كودكان صغير
و ناتوان براى شما تلاوت شده است و اينكه به نفع يتيمها به عدالت قيام كنيد و آنچه
از عمل خير انجام دهيد، پس قطعاً خدا به آن دانا است. (127)
اگر زنى از سركشى و طغيان يا اعراض شوهرش ترس داشته باشد، مانعى ندارد
براى آن دو، اينكه، بين خودشان را صلح دهند، يك نوع صلحى. و صلح به هر حال
بهتر است، اگر چه مردم بخل مىورزند. و اگر نيكى كنيد و تقوا داشته باشيد، قطعاً
خدا به آنچه انجام مىدهيد دانا است. (128)
و شما هرگز نمىتوانيد در ميان زنها عدالت برقرار كنيد، هر چند زحمت هم
بكشيد. ولى تمايل خود را به طور كلّى متوجّه يك طرف نكنيد كه زن ديگرتان را به
صورت زنى كه شوهرش را از دست داده درآوريد و اگر راه صلاح و پرهيزگارى و
تقوا پيشه كنيد، پس خدا آمرزنده مهربانى است. (129)
(امّا) اگر از هم جدا شوند، خداوند هر كدام از آنها را با فضل و كرم واسعه خود
بىنياز مىكند و خدا داراى رحمت واسعه و حكيم است. (130)
تدبّر ما:
هيچ كس حقّ اين كه به خاطر اموال دنيا با خانمى ازدواج كند ندارد، چون اين كار
يكى از اعمالى است كه مردم زمان جاهليّت انجام مىدادند و خداى تعالى آنها را از
انجام اين كار منع نمود، انسان بايد براى خود و دينش ارزش قائل باشد و پايه و اساس
ازدواجش را بر معيار خدا و اهل بيت عصمت و طهارت علیهم السلام قرار دهد.
مردهاى مسلمان نبايد تحت هيچ شرايطى به همسر و اگر بيش از يك همسر دارند
به همسران خود ظلم كرده و بدانند اين عادت و رويّه مردم زمان جاهليّت بود كه به
همسرانشان بسيار ظلم مىكردند، آنها گاهاً وقتى همسرشان يك عمر به آنها خدمت
كرده و كام خود را از وى گرفته بودند مىرفتند و با دختر جوان ديگرى ازدواج
مىكردند و ديگر يا هيچ توجّهى به همسر اوّل خويش نمىكردند و يا بعد از آن ازدواج،
همسر اوّل خود را طلاق داده و به اين صورت به همسر اوّل خود ظلم و ستم
مىنمودند.
مردم مسلمان بايد بسيار مواظب باشند تا حقّ و حقوق هيچ كس مخصوصاً
ضعيفان را پايمال نكنند، در زمان جاهليّت حقّ ايتام و كودكان و زنها را ضايع
مىكردند و حتّى ارثى كه سهم خودشان بود را به آنها نمىدادند.
مردم مسلمان بايد به هر طريقى هست از طلاق دادن بپرهيزند، حتّى اگر بين زن و
شوهرى اختلاف بزرگى افتاد بنشينند و با هم طبق شرايطى مصالحه كنند و ادامه زندگى
بدهند، متأسّفانه معمولاً اطرافيان كاسه داغتر از آش شده و زندگىاى كه با كمى صحبت
و نصيحت به حالت عادّى خود بر مىگردد با تحريك زن و يا شوهر اختلاف مابين
شان را بيشتر كرده و گاه آن زندگى را براى هميشه بر هم مىزنند، مردم مسلمان بايد از
خدا بترسند و دست از اين كارها بردارند، زن و شوهرها نيز نبايد خود را ملعبه دست
اطرافيان قرار دهند، چرا كه آنها در اثر بخل درونى و تنگ نظرىشان مىخواهند زندگى
آنها را خراب كنند.
اين آيه بيشتر خطابش به خانم هاست كه اگر متوجّه شدند همسرشان به خاطر
اعمالى كه انجام دادهاند ناراحت است و مىخواهد شما را طلاق دهد، (البته فرقى
نمىكند، چون بعضى مواقع شوهر از همسر خويش ناراحت است امّا قصد طلاق نيز
ندارد) بايد سريع رضايت همسرشان را به دست آورند تا كار به جاى باريك كشيده
نشود.
يك زن مىتواند با رضايت قلبى خويش وقتى كه شوهر مىخواهد او را طلاق
دهد، از حق خود كه از هر چهار شب يك شب است بگذرد و نوبتش را به شوهرش
ببخشد و در عوض از همسرش بخواهد كه او را طلاق ندهد، شوهر نيز به توصيه اين
آيه در چنين مواقعى نبايد همسرش را طلاق دهد، البتّه اگر يك مرد اهل عفو و گذشت
باشد و همسر خويش را عفو كرده و او را از هيچ چيز منع نكند اجرش نزد خداى تعالى
محفوظ خواهد بود و اگر اين چنين برخورد شود براى يك مرد شايستهتر است.
تدبّر ما همچنان كه روايات اهل بيت عصمت و طهارت علیهم السلام مؤّد ماست در مورد
آيه: «وَ لَن تَسْتَطِيعُواْ أَن تَعْدِلُواْ بَيْنَ النِّسَاءِ» اين است: منظور از «تَعْدِلُواْ» در اين آيه
محبّت قلبى است؛ يعنى يك انسان هر چه هم تلاش و كوشش كند نمىتواند چند نفر
را دقيقاً به يك اندازه دوست داشته باشد، بالأخره انسان به خاطر بعضى مسائل مادّى و
يا معنوى، (فرقى نمىكند) بعضى را بيشتر و بعضى را كمتر از بعضى ديگر دوست
دارد، حتّى گاهى مواقع انسان بدون هيچ سابقه قبلى، محبّت شخصى بيشتر از شخص
ديگر در قلبش مىافتد، لذا مردى كه چند همسر اختيار كرده هر كارى هم كند (چون
محبت يك امر باطنى است و تقريباً از اختيار انسان خارج است) نمىتواند همه
همسرانش را دقيقاً به يك اندازه دوست داشته باشد، لذا در اين آيه خداى تعالى به
همين موضوع اشاره دارد، بنابراين اين گونه نباشد كه بعضى به خاطر هواى نفس و
اغراض ديگر بخواهند مغالطه كرده و بگويند قرآن فرموده: «شما هرگز نمىتوانيد در
بين زنها عدالت برقرار كنيد» و در جاى ديگر فرموده: «اگر نمىتوانيد عدالت برقرار
كنيد تعدّد زوجات نداشته باشيد» زيرا خداى تعالى در آيه 3 اين سوره فرموده است:
«فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّ تَعْدِلُوا فَواحِدَةً أَوْ
ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ ذلِكَ أَدْنى أَلاّ تَعُولُوا». يعنى: با زنانى كه براى شما پاكاند با دو يا سه
يا چهار همسر مىتوانيد ازدواج كنيد و اگر مىترسيد در بين آنها عدالت را رعايت
نكنيد، پس تنها يك همسر بگيريد و يا از زنانى كه مالك آنهاييد، استفاده كنيد. آن كار از
ظلم و ستم بهتر جلوگيرى مىكند.
چنين اشخاصى اولاً بدانند: اوّلين كسى كه اين مغالطه را مطرح كرد ابن ابى
العوجاء از منحرفين و مادّيين زمان حضرت امام جعفر صادق علیه السلام بود كه حضرت
جوابشان را فرمودند، و ثانياً بدانند: «فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تَعْدِلُوا» كه در آيه 3 اين سوره آمده
است؛ همان گونه كه اهل بيت عصمت و طهارت علیهم السلام فرمودهاند: منظور نفقه دادن به
زنان است، يعنى اگر از نظر مالى استطاعت اداره كردن بيشتر از يك همسر را نداريد و
يا اين كه استطاعت مالى داريد، امّا مىترسيد از جهات مادّى نتوانيد عدالت ما بين آنها
را رعايت كنيد و به يك زن دو برابر و به ديگرى نصف و به يكى ديگر اصلاً نفقه
ندهيد، پس چنين شخصى كه اين قدر عادل نيست و ممكن است در صورت تعدّد
زوجات به آنها ظلم و ستم و بىعدالتى كند، نبايد تعدّد زوجه داشته باشد و خداى
حكيم نيز ما را در صورتى كه اين چنين بىعدالت باشيم از اين كار نهى فرموده و
توصيه مىكند به همان يك همسر اكتفا كنيد، امّا در اين آيه منظور اين است كه شما هر
چند هم بخواهيد و زحمت بكشيد و كوشش كنيد باز نمىتوانيد همه آنها را دقيقاً به
يك اندازه دوست داشته باشيد، لذا چون ممكن است بعضى از همسرانتان را به هر
دليلى بيشتر از بعض ديگر دوست داشته باشيد و اين محبّت بيشتر شما به بعضى از
همسران تان با اين كه ظاهر امر با اجراى عدالت منافات دارد، امّا چون دوست داشتن
امرى باطنى و تقريباً از اختيار انسان خارج است، لذا بلا مانع هست و اشكالى ندارد، به
شرط اين كه به گونهاى برخورد نكنيد كه همسر يا همسران ديگرتان را ناراحت و
مكدّر كنيد و مثل كسانى كه بىهمسرند بمانند.[1]
ما در تدبّر از آيه 3 همين سوره يعنى: وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تُقْسِطُوا فِى الْيتامى فَانْكِحُوا ما
طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تَعْدِلُوا فَواحِدَةً أَوْ ما مَلَكَتْ
أَيمانُكُمْ ذلِكَ أَدْنى أَلاَّ تَعُولُوا» به فوايد و آثار مفيد اين كه اگر مردها در جامعه به شرط
داشتن استطاعت و رعايت عدالت مابين زنان چند زوجه اختيار كنند اشاره كرديم كه
اين امر كاملاً به نفع جماعت زنها خواهد بود، به شرط اين كه با قلبى صاف و بدون
تعصّب به مسأله بنگريم، و همچنين در آنجا آوردهايم كه چه مشكلاتى دامنگير
جوامعى كه قانون منع تعدّد زوجات بر آنها حاكم است شده است كه حتّى دانشمندان
شان از آن وضع بسيار ناراحت بوده و قانون تعدّد زوجات اسلام را در كتابها و
مقالات خود مدح كردهاند، لذا به شما دوستان و مطالعه كنندگان اين كتاب توصيه
مىكنم به اين قسمت كه رسيديد مجدداً تدبّرات آيه 3 همين سوره را نيز مطالعه
بفرمائيد.
بعضى مواقع در بعضى از زندگىها مشكلاتى پيدا مىشود كه هيچ راهى به جز
طلاق و جدائى ممكن نيست، در چنين مواقعى ادامه زندگى فقط براى آن زن و شوهر
و اطرافيان باعث ناراحتى و جنگ اعصاب است، لذا در اين اوقات زن و شوهر،
مخصوصاً زنها نبايد از فقر و ندارى در آينده وحشتى داشته باشند، آنها بايد بدانند
روزى دهنده تمام مخلوقات خداى تعالى است و خداى تعالى نيز بخشش و رحمتش
وسيع و روى حكمت است.
مردم مسلمان اگر در صراط مستقيم حركت كنند هيچ گاه هيچ مشكلى براى آنها
پيش نمىآيد، زن و شوهرها اگر كارشان ناچاراً به طلاق كشيده شود از بابت آينده
نگران نباشند، ان شاء اللّه خداى تعالى همسرانى مطابق با شأن و كفوّشان نصيب آنها
خواهد نمود.
[1] – عَنْ نُوحِ بْنِ شُعَيبٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ قَالَ سَأَلَ ابْنُ أَبِى الْعَوْجَاءِ هِشَامَ بْنَ الْحَكَمِ فَقَالَ لَهُ أَ لَيسَ اللَّهُ حَكِيماً
قَالَ بَلَى وَ هُوَ أَحْكَمُ الْحَاكِمِينَ قَالَ فَأَخْبِرْنِى عَنْ قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً أَ لَيسَ هَذَا فَرْضاً قَالَ بَلَى قَالَ فَأَخْبِرْنِى عَنْ قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَينَ النِّساءِ وَ لَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيلِ أَى حَكِيمٍ يتَكَلَّمُ بِهَذَا فَلَمْ يكُنْ عِنْدَهُ جَوَابٌ فَرَحَلَ إِلَى الْمَدِينَةِ إِلَى أَبِى عَبْدِ اللَّهِ علیه السلامفَقَالَ يا هِشَامُ فِى غَيرِ وَقْتِ حَجٍّ وَ لَا عُمْرَةٍ قَالَ نَعَمْ جُعِلْتُ فِدَاكَ لِأَمْرٍ أَهَمَّنِى إِنَّ ابْنَ أَبِى الْعَوْجَاءِ سَأَلَنِى عَنْ مَسْأَلَةٍ لَمْ يكُنْ عِنْدِى فِيهَا شَىءٌ قَالَ وَ مَا هِى قَالَ فَأَخْبَرَهُ بِالْقِصَّةِ فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِعلیه السلام أَمَّا قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً يعْنِى فِى النَّفَقَةِ وَ أَمَّا قَوْلُهُ وَ لَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَينَ النِّساءِ وَ لَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيلِ فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ يعْنِى فِى الْمَوَدَّةِ قَالَ فَلَمَّا قَدِمَ عَلَيهِ هِشَامٌ بِهَذَا الْجَوَابِ وَ أَخْبَرَهُ قَالَ وَ اللَّهِ مَا هَذَا مِنْ عِنْدِكَ الكافى جلد: 5 صفحه: 362 الى 363.
و فى تفسير الصافى يقول وَ لَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَينَ النِّساءِ أن تسووا بينهن فى المحبة و المودة بالقلب.