بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ.
به نام خداوند بخشنده مهربان
سوره مائده سه ماه قبل از شهادت پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله بر ايشان نازل شد.[1]
آيات قرآن ناسخ و منسوخ دارد و اعتقاد شيعه،[2] و سنّى،[3] اين است كه آيات
سوره مائده جزء آخرين آياتى است كه بر پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله نازل شده و هيچ حكمش
منسوخ نشده بلكه خود، ناسخ بعضى آيات ديگر است.
قرائت اين سوره در روز پنجشنبه توصيه شده است.[4]
«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» در تمامى سورههاى قرآن (به غير از سوره برائة) جزء
قرآن و اعظم آيات الهى است و قرائت آن در نماز چه در حمد و چه در سوره، واجب و
همچنين بلند خواندن آن در نمازهاى جهريّه نيز واجب و در نمازهاى اخفائيّه مستحبّ
است.[5] اين آيه بزرگوارترين آيه كتاب خدا است كه دشمنان اهل بيت عصمت و
طهارت علیهم السلام آن را از كتاب خدا دزديدهاند، امام باقر علیه السلام فرمودند: بزرگوارترين آيه
كتاب خدا «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» است كه آن را دزديدند.[6]
گفتن «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» در آغاز هر كار بزرگ و كوچكى مستحب و باعث
بركت آن كار مىشود.
«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيم» كه در اوّل تمامى سورههاى قرآن به غير از سوره توبه
آمده، خود آيهاى مستقل است و در هر سوره معانى مختلفى خواهد داشت، مانند
حروف مقطّعه كه در هر سوره معنى مختلفى دارد و علمش فقط در دست پيامبر
اكرم صلی الله علیه و آله و جانشينان بر حقّش هست كه همان اهل بيت عصمت و طهارت علیهم السلام
مىباشند و ان شاء اللّه امام زمان «ارواحنا فداه» در زمان ظهورشان اين علوم و بسيارى
از علوم ديگر را براى مردم بيان خواهند نمود.
با اين كه بعضى «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» را جزء سوره نمىدانند امّا مشهور؛
يعنى همه علماء شيعه و حتّى عدّهاى از اهل تسنّن قائل شدهاند كه آيهاى مستقل و جزء
سورهها است،[7] فخر رازى در تفسير خويش شانزده دليل آورده كه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ
الرَّحِيمِ» جزء سوره است. آلوسى نيز همين اعتقاد را دارد، در مسند احمد نيز «بِسْمِ اللَّهِ
الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» جزء سوره شمرده شده است،[8] در طول تاريخ افرادى كه «بِسْمِ اللَّهِ
الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» را جزء سوره ندانسته و يا در نماز آن را ترك مىكردهاند هميشه مورد
اعتراض مسلمانها واقع شدهاند. آن چه در تاريخ مشاهده مىشود اين است: اوّلين
كسى كه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» را از سورهها حذف كرد معاويه بوده، در اين باره
آمده: روزى معاويه در نماز «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» را نخواند، مسلمانان بعد از تمام
شدن نماز به او اعتراض نموده و گفتند: آيه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» را دزديدى، يا
فراموش كردى كه بخوانى؟[9] ضمناً عاصم، كسايى، ابن عمر، ابن زبير، عطاء،
طاووس، فخر رازى و سيوطى از جمله اهل تسنّن هستند كه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ»
را جزء سورهها دانستهاند همچنين ابن عبّاس كه شخصيّت مقبول شيعه و سنّى مىباشد
«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» را جزء سورهها مىداند.
مهربانى جزء صفات خداى تعالى مىباشد، او مهربانى هست كه نسبت به همه
مخلوقاتش مهربان است، «الرّحمن» اشاره به مهربانى عام خداى تعالى بر همه ماسوى
اللّه و «الرّحيم» اشاره به مهربانى خاصّ و ويژه خدا دارد كه فقط شامل حال مؤنين
مىشود.[10]
[1] – عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ عَلِى بْنُ أَبِى طَالِبٍ علیهم السلام نَزَلَتِ الْمَائِدَةُ قَبْلَ أَنْ يقْبَضَ النَّبِى صلی الله علیه و آله بِشَهْرَينِ أَوْ ثَلَاثَةٍ
بحارالأنوار جلد: 89 صفحه: 273.
[2] – عَنْ عَلِى علیه السلام قَالَ كَانَ الْقُرْآنُ ينْسَخُ بَعْضُهُ بَعْضاً وَ إِنَّمَا كَانَ يؤخَذُ مِنْ أَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِآخِرِهِ فَكَانَ مِنْ آخِرِ مَا نَزَلَ عَلَيهِ سُورَةُ الْمَائِدَةِ نَسَخَتْ مَا قَبْلَهَا وَ لَمْ ينْسَخْهَا شَىءٌ بحارالأنوار جلد: 18 صفحه: 271.
[3] – أخرج أحمد و أبو عبيد فى فضائله و النحاس فى ناسخه و النسائى و ابن المنذر و الحاكم و صححه و ابن مردويه و البيهقى فى سننه عن جبير بن نفير قال حججت فدخلت على عائشة فقالت لى يا جبير تقرأ المائدة فقلت نعم فقالت أما انها آخر سورة نزلت فما وجدتم فيها من حلال فاستحلوه و ما وجدتم من حرام فحرموه.
أخرج أبو عبيد عن ضمرة بن حبيب و عطية بن قيس قالا قال رسول اللّه صلى اللّه عليه }وآله{ و سلم المائدة من آخر القرآن تنزيلا فأحلوا حلالها و حرموا حرامها.
أخرج أبو داود و النحاس كلاهما فى الناسخ عن أبى ميسرة عمرو بن شرحبيل قال لم ينسخ من المائدة شى.
أخرج عبد بن حميد و أبو داود فى ناسخه و ابن المنذر عن ابن عون قال قلت للحسن نسخ من المائدة شى فقال لا الدر المنثور فى تفسير المأثور جلد: 2 صفحه: 252.
[4] – عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْمَائِدَةِ كُلَّ يوْمِ خَمِيسٍ لَمْ يلْبِسْ إِيمَانَهُ بِظُلْمٍ وَ لَمْ يشْرِكْ أَبَداًوسائلالشيعة جلد: 6 صفحه: 250.
[5] – قيل لأمير المؤنين عليه السلام يا أمير المؤنين أخبرنا عن بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ أ هى من فاتحة الكتاب فقال نعم كان رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله يقرأها و يعدها آية منه و يقول فاتحة الكتاب هى السبع المثانى الامالى صدوق صفحه: 175
[6] – سرقوا أكرم آية فى كتاب اللّه بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ تفسير العياشى جلد: 1 صفحه: 19.
مَا لَهُمْ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ عَمَدُوا إِلَى أَعْظَمِ آيةٍ فِى كِتَابِ اللَّهِ فَزَعَمُوا أَنَّهَا بِدْعَةٌ إِذَا أَظْهَرُوهَا وَ هِى بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ
الرَّحِيمِ (مستدرك الوسائل جلد: 4 صفحه: 166).
[7] – در شيعه اختلافى وجود ندارد و همه بسم اللّه الرحمن الرحيم را آيهاى مستقل و جزء سورهها مىدانند ولى در بين اهل تسنن اختلاف وجود دارد بعضى عقيدهشان مانند عقيده شيعه هست و بعضى مىگويند جزء سوره نيست.
[8] – مسند احمد، جلد: 3 صفحه: 177 و جلد: 4 صفحه: 85.
[9] – أوّل من أسقط البسملة عن السورة، بعد الفاتحة، هو معاوية بن ابى سفيان، فلما تمت الصلاة ناداه المسلمون من كل مكان. يا معاوية: اسرقت الصلاة أم نسيت؟!. و قد أشار إلى ذلك السيد شرف الدين العاملى فى كتابه المسائل الفقهية. يقول الإمام الباقر عليه السلام: سرقوا أكرم آية فى كتاب اللّه، بسم اللّه الرحمن الرحيم، و فى حديث عن الإمام الصادق عليه السلام: (ما أنزل اللّه كتابا إلّا و تحته بسم اللّه الرحمن الرحيم) و فى تفسير البرهان جلد: 1 صفحه: 412 عن الإمام الباقر عليه السلام (ما لهم قاتلهم اللّه عمدوا الى اعظم آية فى كتاب اللّه فزعموا أنها بدعة إذا أظهروها و هى بسم اللّه الرحمن الرحيم)
ينظر: ترتيب مسند الامام الشافعى جلد: 1 صفحه: 80، و سنن البيهقى جلد: 2 صفحه 42 و 44، و مسائل فقهية صفحه: 16 و 29، و بحار الأنوار جلد: 19 صفحه: 59، و مستدرك الحاكم جلد: 231 صفحه: 232، و كنز العمّال جلد: 4 صفحه: 30 و تفسير الزمخشرى: تفسير سورة الحمد.
[10] – عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ تَفْسِيرِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيم الى ان قال اللَّهُ إِلَهُ كُلِّ
شَىءٍ الرَّحْمَنُ بِجَمِيعِ خَلْقِهِ وَ الرَّحِيمُ بِالْمُؤمِنِينَ خَاصَّةً اصول كافى جلد: 1 صفحه: 114.