ترجمه آيه بسم اللّه:
«سوره مباركه آل عمران»
«به نام خداوند بخشنده مهربان»
تدبّر ما:
«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» در تمامى سورههاى قرآن (به غير از سوره برائت)
جزء قرآن و اعظم آيات الهى است و قرائت آن در نماز چه در حمد و چه در سوره
واجب است. همچنين بلند خواندن آن در نمازهاى جهريّه نيز واجب و در نمازهاى
اخفائيه مستحبّ است،[1] اين آيه بزرگوارترين آيه كتاب خدا است كه دشمنان اهل
بيت عصمت و طهارت علیهم السلام آن را از كتاب خدا دزديدهاند، امام باقر علیه السلام فرمودند:
بزرگوارترين آيه كتاب خدا بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ است كه آن را دزديدند.[2]
گفتن بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ در آغاز هر كار بزرگ و كوچكى مستحب و باعث
بركت آن كار مىشود.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ كه در اول تمامى سورههاى قرآن به غير از سوره توبه
آمده است خود آيهاى مستقل و در هر سوره معانى مختلفى خواهد داشت، مانند
حروف مقطعه كه در هر سوره معنى مختلفى دارد كه علمش فقط در دست پيامبر
اكرم صلی الله علیه و آله و جانشينان بر حقّش كه همان اهل بيت عصمت و طهارت علیهم السلام باشند
هست و ان شاء اللّه امام زمان «ارواحنافداه» در زمان ظهورشان اين علوم و بسيارى
از علوم ديگر را نيز براى مردم بيان خواهند نمود.
با اين كه بعضى بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ را جزء سوره نمىدانند اما مشهور؛
يعنىهمه علماء شيعه و حتّى عدهاى از اهل تسنّن قائل شدهاند كه اين آيه
مستقلىاست و جزء سورهها مى باشد،[3] فخر رازى در تفسير خويش شانزده دليل
آورده كه “بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ” جزء سوره است. آلوسى نيز همين اعتقاد را دارد،
درمسند احمد نيز “بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ” جزء سوره شمرده شده است،[4] در
طول تاريخ افرادىكه “بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ” را جزء سوره ندانسته و يا در نماز آن
را ترك مى كردهاند هميشه مورد اعتراض مردم مسلمان واقع مىشدند. آن چه در
تاريخ مشاهده مىشود اين است كه اوّلين كسى كه “بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ” را از
سورهها حذف كرد معاويه بوده، در اين باره آمده است:
روزى معاويه در نماز “بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ” نخواند، مسلمانان بعد از تمام
شدن نماز به او اعتراض نموده و گفتند:
آيه “بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ” را دزديدى يا فراموش كردى كه بخوانى؟[5] ضمناً
عاصم، كسايى، ابن عمر، ابن زبير، عطاء، طاووس، فخر رازى و سيوطى از جمله
اهل تسنن هستند كه “بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ” را جزء سورهها دانستهاند.
مهربانى جزء صفات فعل خداى تعالى است، او آن مهربانى است كه نسبت به
همه مخلوقاتش مهربان مى باشد، “الرحمن” اشاره به مهربانى عام خداى تعالى بر
همه ماسوى اللّه دارد و “الرحيم” اشاره به مهربانى خاص و ويژه خدا كه فقط شامل
حال مؤنين مىشود دارد.[6]
[1] ـ قيل لأمير المؤنين علیهم السلام يا أمير المؤنين أخبرنا عن بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ أ هى من فاتحة الكتاب فقال نعم كان رسول اللّه صلی الله علیه و آله يقرأها و يعدها آية منه و يقول فاتحة الكتاب هى السبع المثانى الامالى صدوق صفحه: 175
[2] ـ سرقوا أكرم آية فى كتاب اللّه بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ تفسيرالعياشى جلد: 1 صفحه: 19.
مَا لَهُمْ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ عَمَدُوا إِلَى أَعْظَمِ آيَةٍ فِى كِتَابِ اللَّهِ فَزَعَمُوا أَنَّهَا بِدْعَةٌ إِذَا أَظْهَرُوهَا وَ هِيَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ
الرَّحِيمِ (مستدركالوسائل جلد: 4 صفحه: 166).
[3] ـ در شيعه اختلافى وجود ندارد و همه بسم اللّه الرحمن الرحيم را آيه اى مستقل و جزء سورهها مىدانند ولى در بين اهل تسنن اختلاف وجود دارد بعضى عقيدهشان مانند عقيده شيعه هست و بعضى مىگويند جزء سوره نيست.
[4] ـ (مسند احمد، جلد: 3 صفحه: 177 و جلد: 4 صفحه: 85).
[5] ـ أوّل من أسقط البسملة عن السورة، بعد الفاتحة، هو معاوية بن ابى سفيان، فلما تمت الصلاة ناداه المسلمون من كل مكان. يا معاوية: اسرقت الصلاة أم نسيت؟!. و قد أشار إلى ذلك السيد شرف الدين العاملى فى كتابه المسائل الفقهية. يقول الإمام الباقر علیه السلام: سرقوا أكرم آية فى كتاب اللّه، بسم اللّه الرحمن الرحيم، و فى حديث عن الإمام الصادق علیه السلام: ما أنزل اللّه كتابا إلّا و تحته بسم اللّه الرحمن الرحيم و فى تفسير البرهان جلد: 1 صفحه: 412 عن الإمام الباقر علیه السلام (ما لهم قاتلهم اللّه عمدوا الى اعظم آية فى كتاب اللّه فزعموا أنها بدعة إذا أظهروها و هى بسم اللّه الرحمن الرحيم)
ينظر: ترتيب مسند الامام الشافعى جلد: 1 صفحه: 80، و سنن البيهقى جلد: 2 صفحه 42 و 44، و مسائل فقهيّة صفحه: 16 و 29، و بحار الأنوار جلد: 19 صفحه: 59، و مستدرك الحاكم جلد: 231 صفحه: 232، و كنز العمّال جلد: 4 صفحه: 30 و تفسير الزمخشرى: تفسير سورة الحمد.
[6] ـ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ تَفْسِيرِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيم الى ان قال اللَّهُ إِلَهُ كُلِّ
شَيْءٍ الرَّحْمَنُ بِجَمِيعِ خَلْقِهِ وَ الرَّحِيمُ بِالْمُؤِنِينَ خَاصَّةً الكافى جلد: 1 صفحه: 114.