هُوَ الَّذى أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ
أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذينَ فى قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ
الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْويلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْويلَهُ إِلاَّ اللّهُ وَ الرّاسِخُونَ فِى الْعِلْمِ
يَقُولُونَ آمَنّا بِهِ كُلُّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما يَذَّكَّرُ إِلاّ أُولُوا اْلأَلْبابِ «»
ترجمه آيه 7 سوره آل عمران:
«آيات محكم و متشابه»
آن خدا كسى است كه كتابى را بر تو نازل كرده كه بخشى از آن كتاب آيات
صريح و واضح است و آنها اصل كتاباند و بخش ديگر آياتى است كه با نظر
اوّل احتمالات مختلفى در معنى آنها داده مىشود، امّا كسانى كه (تزكيه نفس
نكردهاند و) هنوز در دلهايشان صفات رذيله و انحرافى هست، به دنبال آيات
متشابه مىروند تا فتنهانگيزى و تفسير و تأويل به رأى نمايند و حال آنكه تأويل آن را
جز خدا و كسانى كه (از طرف پروردگار) در علم فرو رفتهاند ديگرى نمىداند. (و
راسخين در علم) مىگويند: ما به قرآن ايمان آوردهايم همه آيات قرآن از طرف
پروردگارمان است و جز صاحبان مغز كس ديگرى متذكّر (آن نكتهها) نمىشود. (7)
تدبّر ما:
شأن نزول:
اين آيه در باره شخصى از نجران نازل شد كه با پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله به محاجّه و
مخاصمه پرداخت و گفت: آيا مسيح كلمة اللّه و روحى از خدا نيست؟ پيامبر
اكرم صلی الله علیه و آلهفرمود: چرا. گفتند: همين امر براى ما كافى است. بعد اين قسمت از آيه
نازل شد كه مىفرمايد: «فَأَمَّا الَّذِينَ فِى قُلُوبِهِم ْزَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَ
ابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ وَ مَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فى الْعِلْمِ يَقُولُونَ ءَامَنَّا بِهِ كلُّ مِّنْ عِندِ
رَبِّنَا وَ مَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُوْلُواْ الْأَلْبَابِ».
آيات قرآن به دو دسته آيات محكمات و آيات متشابهات تقسيم مىشوند،
مسلمانان بايد به هر دو دسته ايمان كاملى داشته باشند، با اين تفاوت كه به آيات
محكم مستقيماً عمل مىنمائيم ولى به آيات متشابه مستقيماً نمىتوانيم عمل
كنيم،[1] چون مبهم است و نياز به توضيح بيشتر شارع مقدّس در آن زمينه دارد تا
بتوانيم بفهميم كه خداى تعالى از ما چه خواسته، آيات محكم آن آياتى است كه
معناى آنها به خوبىروشن است و نيازى به تأويل و توضيح ندارد و انسان به مجرد
شنيدن آن، معنا را مىفهمد، مانند: «إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ». آيات متشابه آن
آيات خاصّي است كه فهم آنها در وحله اوّل مشكل است و بايد درباره آنها
انديشيد و به آيات محكم ارجاع داد و با كمك آيات ديگر و دقّت و تعمّق، به مفهوم
آنها راه يافت.[2]
علم تفسير و تأويل آيات قرآن نزد راسخون در علم است و راسخون در علم
وجود شريف پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله و دختر گرامىشان حضرت فاطمه زهراء عليهاالسلام و پسر
عمويش حضرت أميرالمؤمنين على بن ابيطالب علیهم السلام و يازده فرزند معصوم
ديگرشان علیهم السلام هستند.[3]
اگر كسى از نزد خود قرآن را تفسير و تأويل كند كار حرامى انجام داده و عقوبت
شديدى دارد، تفسير و تأويل فقط و فقط بايد توسط راسخون در علم انجام بگيرد.
به جز كسانى كه فتنهگر هستند و نفسى آلوده به رذائل دارند كسى قرآن را تفسير
و تأويل به رأى نمىكند.
مؤنين بايد به تزكيه نفس بسيار اهمّيّت بدهند و بدانند كسانى كه نفسشان
مريض است و آن را تزكيه نكردهاند از هر فرصت و مسأله اى به نفع خويش سوء
استفاده كرده و فتنه درست مىكنند.
[1] ـ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ إِنَّ الْقُرْآنَ فِيهِ مُحْكَمٌ وَ مُتَشَابِهٌ فَأَمَّا الْمحْكَمُ فَنُؤِنُ بِهِ وَ نَعْمَلُ بِهِ وَ نَدِينُ اللَّهَ بِهِ وَ أَمَّا الْمُتَشَابِهُ فَنُؤِنُ بِهِ وَ لَا نَعْمَلُ بِهِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ فَأَمَّا الَّذِينَ فِى قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِى الْعِلْمِ وسائلالشيعة جلد: 27 صفحه: 198.
[2] ـ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْمحْكَمِ وَ الْمُتَشَابِهِ فَقَالَ الْمحْكَمُ مَا يُعْمَلُ بِهِ وَ الْمُتَشَابِهُ مَا اشْتَبَهَ عَلَى جَاهِلِهِ
بحارالأنوار جلد: 66 صفحه: 93.
[3] ـ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ نَحْنُ الرَّاسِخُونَ فِى الْعِلْمِ وَ نَحْنُ نَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ الكافى جلد: 1 صفحه: 213.