در ميان عرب ها، مخصوصا آن زمان، كُنيه مانند نام خانوادگى در
مردم فارس زبان، اهميت داشت. كنيه به اسم عَلَمى گفته مىشود كه
همراه با اب، ابن، ام و يا بنت مىآيد و از آنجا كه در عرب خطاب كردن
هر شخصى با اسم كوچكش بىاحترامى مىباشد بلكه بعضا نوعى
توهين و تحقير است لذا براى بزرگداشت و تعظيم براى يكديگر كنيه
قرار مىدادند،[1] و بسيار مشاهده مىشود كه ميان كنيه و صاحب آن
تطابقى از حيث واقعيت وجود ندارد يعنى مثلا وقتى شخصى را مُكَنى
به ابا محمد مىكنند به اين معنا نيست كه الزاما او داراى فرزندى به نام
محمد باشد چرا كه گاهى حتى قبل از ازدواج براى شخصى كنيه قرار
مىدهند و حال اين كه هنوز فرزندى ندارد و گاهى اوقات اصلا معناى
لفظى كنيه با واقعيت امكان تطابق ندارد و داراى معناى خاصى در
مضمون خود است، مثلاً كنيه أميرالمؤمنين على علیه السلام ابوتراب است كه به
معناى پدر خاك است يا كنيه حضرت صديقه طاهره عليهاالسلام ام ابيها مىباشد
كه به معناى مادر پدر است اما آنچه كه در بحث كنيه اصل مىباشد
خطاب محترمانه به صاحب آن است نه تطابق لفظ با معنا.
زنها نيز مانند مردها، كنيههايى داشتند كه گاه دامنه شهرت آن از
كنيه مردان فراتر مىرفت تا جايى كه گاه فرزندان را به كنيه مادرهايشان
مىخواندند. ام البنين عليهاالسلام نيز كنيه فاطمه بنت حزام بود.
در ميان عرب رسم بود هرگاه زنى سه پسر يا بيشتر به دنيا مىآورد را
به اين كنيه مىخواندند همچنان كه وقتى أميرالمؤمنين علیه السلام حضرت ام
البنين عليهاالسلام را به اين كنيه صدا مىكنند ايشان با تعجب سوال مىكنند: من
كه فرزند پسرى ندارم كه اين مسأله مؤد معناى اين است كه كنيه ام
البنين متعلق به زنانى است كه داراى فرزند پسر متعدد هستند و يا در
كلام خود حضرت ام البنين عليهاالسلام كه بعد از واقعه عاشورا مىفرمودند:
ديگر مرا ام البنين نخوانيد چرا كه من ديگر فرزندى ندارم، با بررسى در
تاريخ متوجه مىشويم نمونههاى زيادى از زنانى كه اين كنيه را داشتهاند
مثلا همسر عقيل بن ابى طالب كه مُكَنى به اين كنيه بود داراى سه پسر به
نامهاى اباسعيد و جعفر و عبداللّه بوده، البته اين قاعده كليت ندارد بلكه
اغلب اين گونه است، مثلاً همسر عثمان بن عفان يك فرزند داشت اما او
را ام البنين مىخواندند،[2] و چون حضرت ام البنين عليهاالسلام چهار فرزند
پسر داشت، او را به اين كنيه مكنّى نمودند.
بعضى زنان كه در تاريخ به اين كنيه مكنّى بوده اند:
1. ام البنين، همسر عقيل بن ابى طالب علیهم السلام[3]
2. ام البنين، دختر عبدالعزيز بن مروان، همسر وليد بن
عبدالملك،[4]
3. ام البنين، ام سعد بنت رافع كه چهار پسرش به نامهاى اسعد،
اوس، الياس، و عمر در ركاب رسول خدا صلی الله علیه و آله به شهادت رسيدند؛
4. ام البنين، مادر امام على بن موسى الرضا علیه السلام[5]
5. ام البنين بنت عيينه ابن حصن الفزاريه همسر عثمان بن عفان،[6]
6. ام البنين بنت شراحيل العبديه،[7]
[1] – فرهنگ ابجدى صفحه: 738.
[2] – تاريخ طبرى جلد: 4 صفحه: 420.
[3] – انساب الاشرف جلد: 2 صفحه: 70.
[4] – اخبار الدوله العباسيه صفحه: 142.
[5] – تاريخ قم صفحه: 199.
[6] – (اسد الغابه جلد: 3 صفحه: 491) و (الاصابه جلد: 8 صفحه: 365).
[7] – اسدالغابه جلد: 2 صفحه: 275.