وصيت كردن از امورى است كه در قرآن كريم و متون روايى شيعه و سنى به آن
تأكيد شده و خداوند مسلمين را تشويق به وصيت كردن در امور مربوط به خودشان
نموده است.
در آيه 180 سوره بقره مىفرمايد:
«كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبينَ
بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقينَ»[1]
يعنى: براى شما نوشته شده است كه وقتى براى يكى از شما زمان مرگ
مىرسد، اگر چيز خوبى از خود باقى گذاشته است، آن را براى پدر و مادر و نزديكان
به طور نيكويى وصيت كند. اين حقى است كه بر عهده متقين است.
در اين آيه شريفه خداوند وصيت را از جمله حقوق متقين دانسته و به انجام آن
توصيه نموده، آنجا كه مىفرمايد: «كُتِبَ عَلَيْكُمْ».
شافعى از ائمه چهارگانه اهل سنت در تفسير اين آيه مىگويد:
قال اللّه تبارك و تعالى: «كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ
لِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقينَ* فَمَن بَدّلَه بَعدَمَا سَمِعَه» الآية (قال
الشافعى (و كان فرضا فى كتاب اللّه تعالى على من ترك خيرا و الخير المال أن يوصى
لوالديه و أقربين.[2]
يعنى: خداوند تبارك و تعالى فرموده: «كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ
تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقينَ* فَمَن بَدّلَه بَعدَمَا
سَمِعَه»شافعى در اين باره گفته: در كتاب خدا بر هر كسى كه از خود (خير) باقى
گذاشته، واجب است كه وصيت كند و (خير) اموال است كه بايد براى پدر و مادر و
نزديكانش وصيت كند.
النووى از ديگر علماى اهل سنت در اين باره مىگويد:
قال تعالى: «كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ
الْأَقْرَبينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقينَ *فَمَن بَدّلَه بَعدَمَا سَمِعَه» قال مجاهد: الخير فى
القران كله المال… فدل ذلك على وجوب الوصية للوالدين و الأقربين حقا واجبا و
فرضا لازما.[3]
يعنى: خداى متعال فرموده: (كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً
الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقينَ* فَمَن بَدّلَه بَعدَمَا سَمِعَه) مجاهد
گفته: (الخير) در قرآن كلا به اموال گفته مىشود… پس اين آيه دلالت مىكند بر
وجوب وصيت براى پدر و مادر و نزديكان به عنوان حقى واجب و امرى لازم.
در كتاب الفقه المنسوب الى الامام الرضا علیه السلام آمده:
وَ اعْلَمْ أَنَّ الْوَصِيَّةَ حَقٌ وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ وَ يُسْتَحَبُّ أَنْ يُوصِيَ الرَّجُلُ لِقَرَابَتِهِ مِمَّنْ
لَا يَرِثُ شَيْئاً مِنْ مَالِهِ قَلَّ أَمْ كَثُرَ وَ إِنْ لَمْ يَفْعَلْ فَقَدْ خَتَمَ عَمَلَهُ بِالْمَعْصِيَةِ.[4]
يعنى: بدان كه وصيت كردن حق واجبى است بر هر مسلمان و مستحب است
كه انسان براى نزديكانى كه از او ارث نمىبرند چيزى از مالش را كم يا زياد وصيت
كند كه اگر اين كار را انجام ندهد اعمالش با معصيت خاتمه پيدا نموده است.
در كتب روايى شيعه نيز به اين مطلب اشارات زيادى شده؛
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام
قَالَ: قَالَ لَهُ رَجُلٌ إِنِّي خَرَجْتُ إِلَى مَكَّةَ فَصَحِبَنِي رَجُلٌ وَ كَانَ زَمِيلِي فَلَمَّا أَنْ كَانَ فِي بَعْضِ
الطَّرِيقِ مَرِضَ وَ ثَقُلَ ثِقْلًا شَدِيداً فَكُنْتُ أَقُومُ عَلَيْهِ ثُمَّ أَفَاقَ حَتَّى لَمْ يَكُنْ عِنْدِي بِهِ بَأْسٌ فَلَمَّا
أَنْ كَانَ الْيَوْمُ الَّذِي مَاتَ فِيهِ أَفَاقَ فَمَاتَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا مِنْ مَيِّتٍ
تَحْضُرُهُ الْوَفَاةُ إِلَّا رَدَّ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَيْهِ مِنْ سَمْعِهِ وَ بَصَرِهِ وَ عَقْلِهِ لِلْوَصِيَّةِ أَخَذَ الْوَصِيَّةَ
أَوْ تَرَكَ وَ هِيَ الرَّاحَةُ الَّتِي يُقَالُ لَهَا رَاحَةُ الْمَوْتِ فَهِيَ حَقٌّ عَلَى كُلِّ مُسْلِم.[5]
يعنى: يك نفر به امام صادق علیه السلام عرض كرد: من با مردى به مكه رفتم او در نيمه
راه سفر بيمار شد و بيماريش شدت گرفت. من به پرستارى او قيام كرده و تيمارش
مىنمودم، چيزى نگذشت كه از بيهوشى بيرون آمد، تا آنجا كه گفتم: خطر مرتفع شده
است؛ ولى بعد از هوش و نشاط، ناگهان مرد. سرّ اين موضوع چيست؟ ابو عبد اللّه علیه السلام
فرمود: هيچ كس به حال مرگ نمىافتد مگر آن كه خداى عزوجل چشم و گوش و خرد
او را به او باز مىگرداند تا وصيت كند، خواه از فرصت الهى استفاده كند و يا استفاده
نكند. اين همان نشاطى است كه نام آن را نشاط قبل از مرگ نهادهاند. بر عهده هر
مسلمانى حق است كه قبل از مرگ وصيت كند.
عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ علیهم السلام أَنَّهُ قَالَ: الْوَصِيَّةُ حَقٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِم.[6]
يعنى: امام جواد علیه السلام فرمود: وصيت كردن حقى است بر هر مسلمان.
وَ رَوَى الْعَلَاءُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ :قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام الْوَصِيَّةُ حَقٌ وَ قَدْ أَوْصَى
رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَيَنْبَغِى لِلْمُسْلِمِ أَنْ يُوصِى.[7]
يعنى: از امام باقر علیه السلام روايت شده كه وصيت كردن حقى است و به تحقيق كه
رسول خدا صلی الله علیه و آله وصيت نمود، پس براى هر مسلمانى شايسته است كه وصيت كند.
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَنْ مَاتَ بِغَيْرِ وَصِيَّةٍ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّة.[8]
يعنى: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر كس بميرد در حالى كه وصيت ننموده، به
مرگ جاهليت مرده است.
عَن السكُونِى عَن جَعفَر بن مُحَمّد عَن أبِيهِ عَن عَلِى علیهم السلام قَالَ: مَنْ لَمْ يُوصِ عِنْدَ مَوْتِهِ
لِذَوِى قَرَابَتِهِ فَقَدْ خَتَمَ عَمَلَهُ بِمَعْصِيَةٍ.[9]
يعنى: امام صادق به نقل از امام باقر و ايشان به نقل از امام على علیهم السلام مىفرمايند:
كسى كه در حين وفاتش براى اقوام و نزديكانش وصيت نكند قطعا اعمالش با معصيت
به پايان رسيده.
[1] ـ سوره: بقره، آيه: 180.
[2] ـ كتاب الام، جلد: 4، صفحه: 103.
[3] ـ المجموع نووى، جلد: 15، صفحه: 398.
[4] ـ الفقه المنسوب الى الامام الرضا علیه السلام، صفحه: 298.
[5] ـ الكافى، جلد: 7، صفحه: 3.
[6] ـ دعائم الإسلام، جلد: 2، صفحه: 345.
[7] ـ من لا يحضره الفقيه، جلد: 4، صفحه: 181.
[8] ـ المقنعه، صفحه: 666.
[9] ـ تفسيرالعياشى، جلد: 1، صفحه: 76.