ايشان پدرخانم حضرت اباالفضل عباس علیه السلام و در تاريخ اسلام به عنوان ابن
عبّاس خطاب مىشود واز شاگردان تفسير قرآن و قرائت على بن ابى طالب علیهم السلام بودند.
ابن عبّاس از بزرگترين روايت كنندگان اخبار و مفسرين بنام جهان اسلام و از
اصحاب رسول اللّه صلی الله علیه و آله بشمار مىآيد.
عبداللّه بن عبّاس بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبد مناف، مكنّى به ابى العبّاس، در
نزديكى شهر مكه مكرمه و در شعب ابى طالب، زمانى كه مسلمين و بنى هاشم در آن
جا محصور بودند متولّد شد، پدرش عبّاس نام او را عبداللّه گذاشت و قنداقهاش را
خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله بردند و ايشان با آب دهان خود كام او را متبرك كرد و دو مرتبه
او را به دانش و حكمت دعا فرمود،[1] با اين كه ايشان در هنگام رحلت پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله
سيزده سال داشت ولى احاديث زيادى از طريق او نقل شده است.[2]
مادرش لبابة الكبرى، مكنّى به امالفضل اولين زنى است كه پس از حضرت
خديجه كبرى عليهاالسلام به پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله گرويد و مسلمان شد، ايشان جزء بانوان بزرگ و با
عظمت صدر اسلام است. پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله به وى علاقه داشت و همواره به ديدار او
مىرفت.[3] ايشان يكى از چند زنى است كه امام باقر علیه السلام آنان را بانوان بهشتى خوانده
است. او دختر حارث بن حزن و خواهر ميمونه، همسر پيامبر است.[4]
ابن عبّاس داراى فضائل و كمالات زيادى بوده مخصوصاً از نظر علم و دانش در
ميان صحابه و ياران پيامبر بىنظير بود، وى نيز در ادب، شعر و لغت صاحب نظر است
وسعت دانش و اطلاعات او به قدرى بود كه به حبر امّت (دانشمند امت) مشهور
است.[5]
ابن عبّاس از حافظه بسيار قوى بهره مند بود، به عنوان مثال روزى ابن ابى ربيعه
شاعر، قصيده خود را كه هشتاد بيت بود براى او خواند، او با يك بار شنيدن، همه آن را
حفظ شد.[6]
ايشان در اثر كوشش و جديت در طلب معارف از محضر پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله و
أميرالمؤمنين على بن ابى طالب علیهم السلام موفق به كشف رموز و دقائق قرآن شد، لذا به او
بحرالامه يا حبرالامه و ترجمان القرآن و سلطان المفسرين مىگفتند، ايشان اولين كسى
بود كه براى قرآن تفسير گفت و دراين باره گوى سبقت را از ديگران ربود و نخبگان
تفسير افتخار شاگردى او را داشتند،[7] البته او شاگرد على بن ابى طالب علیهم السلام بود و هيچ
گاه تفسير به رأى نمىكرد بلكه همان مطالبى را كه از محضر على بن ابى طالب علیهم السلام
آموخته بود نقل قول مىكرد.
ايشان احاديث بسيارى از پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله شنيده و در حدود 1660 حديث صحيح
تنها در صحيحين (مسلم و بخارى) از او روايت شده است، از جمله روايتى كه پيامبر
خدا صلی الله علیه و آله مىفرمايند: اى مردم همواره با دوستى ما اهل بيت همراه باشيد، زيرا كسى كه
خدا را به دوستى ما ديدار كند، به واسطه شفاعت ما داخل بهشت خواهد شد، سوگند به
خدايى كه جان محمد صلی الله علیه و آله در كف قدرت اوست، عمل هيچ بندهاى سود نبخشد مگر به
معرفت و ولايت ما.[8]
[1] – المستدرك على الصحيحين جلد: 3 صفحه: 615.
[2] – مختصرالبصائر صفحه: 356.
[3] – الطبقات الكبرى جلد: 8 صفحه: 539.
[4] – الكامل فى التاريخ جلد: 2 صفحه: 309.
[5] – معجم المعاجم صفحه: 5.
[6] – حليه الابرار فى احوال محمد و آله الاطهار جلد: 1 صفحه: 41.
[7] – معجم الصحابه ابن قانع صفحه: 501.
[8] – امالى مفيد صفحه: 140.