بعضى از فرزندان اهل بيت عصمت و طهارت علیهم السلام با نام خلفاء
بحثى كه جاى دارد در اين قسمت در مورد آن توضيحاتى عرض شود مسألهاى
جنجال برانگيز است و مابين دانشمندان موافق و مخالف بحث هائى وجود دارد كه
چرا نام بعضى از فرزندان و يا اصحاب ائمه معصومين علیهم السلام عمر و يا ابوبكر و يا عثمان
بوده است؟
مخالفين از اين مسأله سوء استفاده كرده و اين گونه وانمود كردهاند كه اين مسأله به
خاطر محبت آنها به شخصيت خلفاء بوده كه نام آنها را بر روى فرزندان خويش
مىگذاشتهاند.
بعضى از دوستان در جواب اصلاً قبول نكرده و گفتهاند: ائمه ما فرزندانى با چنين
نام هائى نداشتهاند و بعضى ديگر در مقام جواب مطالب ديگرى بازگو كردهاند مثلاً در
مورد عمر بن على علیه السلام با استناد به گفتههاى مورخين عامه بيان كردهاند: اين نام را
خليفه دوم به اجبار بر روى فرزند على بن ابى طالب علیهم السلام گذاشته است.
البته من شخصاً اين حرف را قبول ندارم، به خاطر اين كه اين مسأله از ناحيه اهل
بيت عصمت و طهارت علیهم السلام بازگو نشده است، بلكه از طرف كسانى كه قصد داشتهاند
خيلى زيركانه به اصطلاح خودشان ثابت كنند كه على بن ابى طالب علیهم السلام از عمر
مىترسيده و عمر بالاجبار نام فرزندش را تغيير داده بازگو شده، و اين در حالى است
كه موافق و مخالف، دوست و دشمن حتى خود عمر بارها بر شجاعت و دليرى على بن
ابى طالب علیهم السلام اقرار كرده و شهادت دادهاند.
على بن ابى طالب علیهم السلام آن قدر قدرتمند و صاحب جلال و جبروت و هيبت و
ابهت بود كه احد الناسى جرأت اين كه بخواهد رو در روى ايشان بايستد را نداشت اگر
هم مىبينيم در مسأله خلافت و آن فجايعى كه بر سر خودش و همسرش حضرت
فاطمه زهراء عليهاالسلام مىآورند سكوت مىكند به خاطر حفظ دين اسلام و سفارش و تأكيد
پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله بود كه به ايشان امر فرموده بودند: وقتى دشمنان خدا اين فجايع را به بار
آوردند تو براى حفظ دين اسلام سكوت اختيار كن و اقدامى نكن،[1] وگرنه در كتب
صحاح سته اهل سنت الى ما شاء اللّه از قدرت و رشادتهاى على بن ابى طالب علیهم السلام
گفته شده حتى خود عمر مىگويد من هر وقت چهره على بن ابى طالب علیهم السلام در روز
جنگ احد به ياد مىآورم وحشت تمام وجودم را مىگيرد.
در جريان شهادت حضرت فاطمه زهراء عليهاالسلام نيز وقتى عمر تصميم به نبش قبر آن
حضرت را نمود، اگر اميرالمؤمنين از او ترسى به دل داشت عكسالعملى نشان نمىداد
و حال اين كه تاريخ گواهى مىدهد كه آن حضرت شمشير به دست گرفته و به سمت
آنها حركت كرد و آنها با ديدن حالت غضبناك على بن ابى طالب علیهم السلام از ترس پا به فرار
گذاشتند.[2] لذا اين صحبت از اصل و اساس باطل است.
بعضى از دوستان هم كه اين نظريه را قبول كردهاند با استناد به نقل تاريخ عامه
پذيرفتهاند غافل از اين كه دشمن به قدرى زيبا نقشه مىچيند تا ما بدون اين كه متوجه
اصل موضوع بشويم ترس و ضعف و ذلت را براى على بن ابى طالب علیهم السلام بپذيريم و
فكر كنيم جواب يك مسأله را دادهايم.
و يا در مورد ابوبكر بن على گفتهاند: ابوبكر نام او نبوده بلكه كنيه وى بوده است و
انتخاب كنيه براى فرزند در ميان عرب در اختيار پدر نمىباشد و ديگران براى يك فرد
كنيه انتخاب مىكنند.
همچنين در مورد عثمان بن على آوردهاند كه حضرت امير علیه السلام به خاطر محبتشان
به عثمان بن مظعون نام او را عثمان گذاشتهاند و اين نام گذارى ربطى به خليفه سوم
ندارد.
ما در جواب اين مسأله، سواى اين كه بخواهيم تأييد و يا انكار كنيم كه ائمه ما علیهم السلام
فرزندان و يا اصحابى به اين نام داشتهاند مىگوييم: در آن زمان نامهايى از قبيل عمر و
ابوبكر و عثمان نامهاى رايج و متداولى در بين مردم بوده كه به روى فرزندان خويش
مىگذاشتهاند و ربطى به هيچ مسأله ديگر ندارد.
در زمان خود ما هم همين گونه است مثلاً نام شاه ايران محمد رضا پهلوى بود و
اكثر قريب به اتفاق مردم ايران از او و اعمال و رفتارش تنفر داشتند، اما چون محمدرضا
نام متداولى بوده و هست كه مردم ايران به روى فرزندان خود مىگذارند خيلى از مردم
فرزندان خود را محمدرضا مىناميدند و هيچ كس هم نمىگفت شما به خاطر محبت به
شاه اين نام را انتخاب كردهايد بلكه همه مىدانستند اگر كسى نام فرزندش را رضا
مىگذارد به خاطر محبت به امام هشتم شيعيان است.
همچنين مىتوان به نام افراد جنايتكار و خونريزى كه در طول تاريخ بوده مثل
چنگيز يا تيمور يا در ميان عربها به حجّاج و مروان يا در اروپا به نامهايى مانند
ناپلئون يا هيتلر اشاره كرد كه تمام افراد نام برده انسانهاى سفّاك و ظالمى بودهاند و
خون خيلىها را ريختهاند اما مردم با تمام تنفرى كه از اين افراد دارند مىبينيم كه نام
آنها را بر فرزندان خويش مىگذارند و همه مىدانند كه اين نامگذارى آنها ربطى به افراد
نامبرده ندارد.
ضمن اين كه اگر انتخاب اسم مخصوصاً در آن زمان مربوط به محبت نسبت به
افرادى بود كه قبلا به آن نام بودند پس بايد همه مردم مسلمان نام فرزندان خود را به نام
پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله مىگذاشتند.
ولى مىبينيم كه مورخين مورد تأييد اهل سنت نوشتهاند: خليفه دوم وقتى به
خلافت رسيد به تمامى ممالك اسلامى بخشنامه داد و اعلام كرد كه كسى حق ندارد
فرزندش را به نام رسول خدا صلی الله علیه و آله نامگذارى كند،[3] بنابراين كسانى كه القاء مىكنند
علت نام گذارى محبت به افرادى بوده كه قبلا به آن نام بودهاند بايد جوابى هم براى نامه
خليفه دوم آماده كنند، چون اين نامه كمترين مطلبى را كه ثابت مىكند بىمحبتى او به
پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله است، مخصوصا با داشتن اين اعتقاد كه نام گذارى از روى محبت انجام
مىگرفته است.
البته اگر شخصى نامى براى فرزندش انتخاب كرد و علت خاصى براى نام
گذاريش بيان كرد خوب همه عقلاء قبول دارند كه اين نام گذارى به همان دليلى است
كه خود نام گذارنده بيان كرده مانند وقتى كه حضرت على بن ابى طالب علیهم السلام نام فرزند
خويش را عثمان مىگذارد و مىفرمايد: اين نامگذارى به خاطر علاقه و محبتم به عثمان
بن مظعون است و امثالهم اما اگر كسى علت خاصى براى نام گذارىاش بيان نكرد ما
نمىتوانيم از خودمان و بدون دليل بگوييم كه حتما علتش محبت به فلانى بوده ضمن
اين كه در آن زمان و حتى قبل از اين كه سه خليفه به دنيا بيايند خيلىها به همين نامها
يعنى عمر و ابوبكر و عثمان بودهاند.
به عنوان مثال نام يكى از صحابه عمر بن ابوسلمه قرشى است كه پسر خوانده
پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله و از امّ سلمه بوده است، يا مثلاً نام يكى از فرزندان امام مجتبى علیه السلام
عمرو بوده است آيا مىشود گفت كه اين نام گذارى نستجير باللّه به خاطر محبت امام
مجتبى علیه السلام به عمرو بن عبدود و يا عمرو بن هشام كه نام ابوجهل است بوده است؟
مضافاً اين كه نام بيست و دو نفر از صحابه پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله عمر بوده است و آنها
عبارتند از: 1- عمر بن الحكم السلمى 2- عمر بن الحكم البهزى 3- عمر بن سعد
ابوكبشة الأنمارى 4- عمر بن سعيد بن مالك 5- عمر بن سفيان بن عبد الأسد 6- عمر
بن ابوسلمة بن عبد الأسد 7- عمر بن عكرمة بن ابوجهل 8- عمر بن عمرو الليثى 9-
عمر بن عمير بن عدى 10- عمر بن عمير غير منسوب 11- عمر بن عوف النخعى 12-
عمر بن لاحق 13- عمر بن مالك 14- عمر بن مالك عتبه 15- عمر بن معاوية
الغاضرى 16- عمر بن وهب الثقفى 17- عمر بن يزيد الكعبى 18- عمر الأسلمى 19-
عمر الجمعى 20- عمر الخثعمى 21- عمر اليمانى 22- عمر بن الخطاب.[4]
و يا اين كه بيست و شش نفر از صحابه نامشان عثمان بوده است و آنها عبارتند از:
1- عثمان بن ابوجهم الأسلمى 2- عثمان بن حكيم بن ابوالأوقص 3- عثمان بن حميد
بن زهير بن الحارث 4- عثمان بن حنيف بالمهملة 5- عثمان بن ربيعة بن أهبان 6-
عثمان بن ربيعة الثقفى 7- عثمان بن سعيد بن أحمر 8- عثمان بن شماس بن الشريد
9- عثمان بن طلحة بن ابوطلحة 10- عثمان بن ابوالعاص 11- عثمان بن عامر بن
عمرو 12- عثمان بن عامر بن معتب 13- عثمان بن عبد غنم 14- عثمان بن عبيداللّه بن
عثمان 15- عثمان بن عثمان بن الشريد 16- عثمان بن عثمان الثقفى 17- عثمان بن
عمرو بن رفاعة 18- عثمان بن عمرو الأنصارى 19- عثمان بن عمرو بن الجموح 20-
عثمان بن قيس بن ابوالعاص 21- عثمان بن مظعون 22- عثمان بن معاذ بن عثمان 23-
عثمان بن نوفل زعم 24- عثمان بن وهب المخزومى 25- عثمان الجهنى 26- عثمان
بن عفان.[5]
لذا اگر هم قبول كنيم كه نام گذارى فرزندان به خاطر محبت و ارادت پدر و
مادرشان به افرادى كه قبلا آن نامها را داشتهاند بوده، از كجا معلوم و با چه دليل و
قرينهاى مىگوئيد كه ائمه اطهار علیهم السلام به خاطر محبت و ارادت شان به اين سه نفر بوده
كه آن نام را بر فرزند خويش گذاشتهاند، چون همان گونه كه عرض شد: افراد زيادى
حتى از صحابه پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله به همين نام بودهاند و اين گونه نبوده كه اين نامها فقط
در انحصار سه خليفه باشد.
ضمن اين كه خود مورخان اهل سنت در كتب خويش آوردهاند كه خليفه دوم به
ابن عبّاس مىگويد: تو و على بن ابى طالب علیهم السلام ابوبكر و من را دروغگو، گناهكار،
حيلهگر و خيانت كار مىدانيد،[6] و يا اين كه حديث نقل كردهاند كه على بن ابى
طالب علیهم السلام ابوبكر را شخص مستبد و غاصب مىدانست،[7] يا نقل كردهاند: على بن ابى
طالب علیهم السلام حتى كراهت داشت كه چهره عمر را ببيند،[8] حالا چطور مىگويند
نامگذارى اين فرزندان به خاطر محبت على بن ابى طالب علیهم السلام به خلفاء بوده است؟
پس همان گونه كه استدلالاً عرض شد، در آن زمان اين نام ها، نامهاى متداولى
بوده كه همه مردم روى فرزندان خود مىگذاشتهاند و ربطى به ارادت و محبت داشتن
آنها به شخص خاصى نبوده است. به عنوان مثال شيعيان از همان روز عاشورا كه اين
مصائب بر سر اهلبيت رسول اللّه صلی الله علیه و آله آوردند تنفر شديدى به يزيد و شمر و امثالهم
داشتهاند اما در عين حال مىبينيم كه در بين شيعيان و اصحاب ائمه اطهار علیهم السلام كسانى
بودهاند كه نام شان يزيد است؛ مانند: يزيد بن حاتم كه از اصحاب امام سجاد علیه السلام بوده،
يا يزيد بن عبد الملك، يزيد صائغ و يزيد كناسى كه از اصحاب امام باقر علیه السلام بودهاند، يا
يزيد الشعر، يزيد بن خليفه، يزيد بن خليل، يزيد بن عمر بن طلحه، يزيد بن فرقد و
يزيد مولى حكم كه از اصحاب امام صادق علیه السلام مىباشند، حتى يكى از اصحاب امام
صادق علیه السلام نامش شمر بن يزيد بوده است.[9]
آيا مىتوان قبول كرد شيعيان به خاطر محبت و اردات شان به شمر بن ذى
الجوشن و يا يزيد بن معاويه نام فرزندان شان را يزيد و شمر مىگذاشتند؟
بنابراين تا وقتى كه اين مسأله صحت داشته و ائمه ما علیهم السلام بعضى از فرزندان خود
را به اين نام ها، نام گذارى كرده باشند ربطى به ارادت و يا محبت شان به شخص
خاصى نبوده است.
البته در زمان حاضر شيعيان راستين به خاطر كثرت محبت شان به خاندان
عصمت و طهارت علیهم السلام نام فرزندان خود را به نام آن بزرگواران نام گذارى مىكنند، اما
فرقش با مسأله قبل اين است كه نام نامى و القاب و كنيههاى ائمه اطهار علیهم السلام در انحصار
خودشان بوده، يعنى از طرف خداى تعالى براى آنها انتخاب مىشده و قبل از آنها در
اكثر قريب به اتفاق موارد هيچ كسى به آن نام، يا القاب و كنيه نبوده است.[10]
مثلاً كنيههاى ابوتراب و امابيها كجا، كنيه ابوبكر كجا؟
كنيههاى ابوتراب و امابيها توسط خداى تعالى و به وسيله پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله به على
بن ابى طالب علیهم السلام و حضرت فاطمه زهراء عليهاالسلام داده شد و تا قبل از آنها هيچ كس به اين
كنيه خوانده نشده بود.[11]
اما كنيه ابوبكر، كنيه متداولى بود كه حتى بسيارى از مشركين و بت پرستان، ابوبكر
كنيه گرفته بودند، نامها و القاب آن بزرگواران نيز همين گونه بوده، مثلاً محمد و على و
يا القابى مانند زين العابدين كه به امام چهارم و يا باقرالعلوم كه به امام پنجم مىگفتند و
ديگر القاب ائمه اطهار علیهم السلام همه و همه در انحصار خودشان بوده و قبل از آنها بر هيچ
كسى نبوده و بعد از ايشان نيز اگر كسى از نام و يا كنيه و يا القاب آنها استفاده مىكرد به
خاطر كثرت محبت شان به آن بزرگواران بوده است، اما نامها و القاب و كنيههاى
ديگران در انحصار كسى نبوده و همان طور كه عرض شد به گواه تاريخ بسيارى
مسلمانان و غير مسلمانان حتى مشركين و بت پرستان عمر نام داشتند و يا ابوبكر
كنيهشان بود.
[1] – كتاب سليم بن قيس هلالى جلد: 2 صفحه: 568.
[2] – بحارالانوار جلد: 43 صفحه: 212.
[3] – عمدة القارى شرح صحيح البخارى جلد: 15 صفحه: 39.
[4] – الإصابة فى تمييز الصحابة جلد: 4 صفحه: 483 الى 491.
[5] – الإصابة فى تمييز الصحابة جلد: 4 صفحه: 370 الى 383.
[6] – صحيح مسلم جلد: 3 صفحه: 1378 حديث: 1757 كِتَاب الْجِهَادِ وَالسِّيَرِ بَاب حُكْمِ الْفَيْءِ.
[7] – صحيح البخارى جلد: 4 صفحه: 1549 حديث: 3998 كتاب المغازى باب غزوة خيبر.
[8] – صحيح البخارى جلد: 4 صفحه: 1549 حديث: 3998 كتاب المغازى باب غزوة خيبر.
[9] – جامع الرواة وإزاحة الاشتباهات عن الطرق و الاسناد جلد: 1 صفحه: 402.
[10] – در بحارالانوار جلد: 35 صفحه: 48 اشاره به نام على بن ابى طالب علیهم السلام دارد كه تا قبل از آن كسى به اين
نام نامگذارى نشده بود.
[11] – احقاق الحق و ازهاق الباطل جلد: 15 صفحه: 589.