يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَ
لْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَ لا يَأْبَ كاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَما عَلَّمَهُ اللّهُ
فَلْيَكْتُبْ وَ لْيمْلِلِ الَّذى عَلَيْهِ الْحَقُّ وَ لْيَتَّقِ اللّهَ رَبَّهُ وَ لا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا
فَإِنْ كانَ الَّذى عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفيهًا أَوْ ضَعيفًا أَوْ لا يَسْتَطيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ
وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَ اسْتَشْهِدُوا شَهيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونا رَجُلَيْنِ
فَرَجُلٌ وَ امْرَأَتانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما فَتُذَكِّرَ
إِحْداهُمَا اْلأُخْرى وَ لا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا ما دُعُوا وَ لا تَسْئَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ
صَغيرًا أَوْ كَبيرًا إِلى أَجَلِهِ ذلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللّهِ وَ أَقْوَمُ لِلشَّهادَةِ وَ أَدْنى أَلاّ
تَرْتابُوا إِلاّ أَنْ تَكُونَ تِجارَةً حاضِرَةً تُديرُونَها بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَلاّ
تَكْتُبُوها وَ أَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ وَ لا يُضَارَّ كاتِبٌ وَ لا شَهيدٌ وَ إِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ
فُسُوقٌ بِكُمْ وَ اتَّقُوا اللّهَ وَ يُعَلِّمُكُمُ اللّهُ وَ اللّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَليمٌ «» وَ إِنْ
كُنْتُمْ عَلي سَفَرٍ وَ لَمْ تَجِدُوا كاتِبًا فَرِهانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا
فَلْيُؤِّ الَّذِى اؤُمِنَ أَمانَتَهُ وَ لْيَتَّقِ اللّهَ رَبَّهُ وَ لا تَكْتُمُوا الشَّهادَةَ وَ مَنْ يَكْتُمْها
فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَ اللّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَليمٌ «»
ترجمه آيه 282 الى 283 سوره بقره:
«نوشتن سند براى بدهكارىها»
اى كسانى كه ايمان آوردهايد، اگر دِيْن مدّت دارى با يكديگر پيدا كرديد، آن را
بنويسيد و بلكه بايد نويسندهاى با عدالت بين شما آن را بنويسد و آن كاتب نبايد از
نوشتن سند آن گونه كه خدا به او تعليم داده، خوددارى نمايد. پس بايد بنويسد و آن
كسى كه بدهكار و حقّ بر عهده او است، بايد خودش املاء و يا امضاء كند و از خدا
كه پروردگار او است بپرهيزد و چيزى را از آن كم نگذارد و اگر كسى كه حقّ بر عهده
او است (يعنى بدهكار) ديوانه يا ضعيف باشد يا نتواند خودش املاء و يا امضاء كند،
سرپرست او با عدالت برايش املاء و يا امضاء نمايد و دو نفر از مردان آشنايتان را
شاهد بگيريد و اگر دو مرد نبود، يك مرد و دو زن از آنهائى كه راضى مىشويد
شهادت بدهند، شاهد بگيريد براى اينكه اگر يكى از آنها انحرافى پيدا كرد،
ديگرى به او تذكّر دهد و نبايد وقتى شاهدها را براى شهادت خواستند، آنها از
شهادت خوددارى كنند و از نوشتن سند چه كم باشد و يا زياد، به وقت خودش
خسته نشويد. اين كارتان نزد خدا به عدالت نزديكتر و براى شهادت مقاومتر و
براى اينكه به شك نيفتيد، نزديكتر است مگر آنكه داد و ستد نقدى باشد و در
بين خود بگردانيد (يعنى با اين دست بدهيد و با آن دست بگيريد) در اين
صورت بر شما اشكالى نيست كه سند را ننويسيد ولى زمانىكه خريد و فروش
نقدى مىكنيد، شاهد داشته باشيد و به طور كلّى نبايد به نويسنده سند و يا
شاهد ضررى وارد شود و اگر اين گونه عمل كنيد (يعنى به شاهد و نويسنده ضرر
بزنيد)، نافرمانى نمودهايد و از خدا بپرهيزيد تا خدا به شما تعليم دهد و خدا به
هر چيزى دانا است. (282)
و اگر شما در سفر بوديد و نويسندهاى پيدا نكرديد، پس چيزى به عنوان رهن
گرفته شود. پس اگر به يكديگر اطمينان داريد، بايد به كسى كه مورد اطمينان است،
امانت او را بدهد و از خدائى كه پروردگار او است بپرهيزد و كتمان شهادت نكنيد و
كسى كه شهادت را كتمان كند، او دلش گناهكار است و خدا به آنچه مىكنيد، دانا
است. (283)
تدبّر ما:
سه گروه زير جزء كسانى هستند كه دعاهايشان مستجاب نمىشود:
1- مردى كه گرفتار همسر بد رفتار و زشت كردار شود و او را اذيّت كند و آزار
دهد و آن مرد دعا كند: خدايا! من را از دست اين زن خلاص كن. خداوند
مىفرمايد: اى نادان! من خلاصى تو را از آن زمانى كه اختيار طلاق به تو دادهام در
اختيار خودت گذاشتهام خلاصى و نجاتت در طلاق دادن اوست نه در آزار و اذيّت
كردن او.
2- شخصى كه در شهرى متوقّف شده و چيزهائى كه مىخواهد در آن شهر
نيست، خداوند مىفرمايد: راه نجات و خلاصى تو در بيرون رفتن و خارج شدن از
اين شهر است.
3- كسى كه مالى را به غير شخص امين، بدون سند و شاهد بدهد و او آن مال
را انكار كند و دعا كند: خدايا! مال من را به من برگردان. خداوند مىفرمايد: من به تو
تعليم داده بودم كه سند و شاهد و گروگان براى مال خودت بگيرى تا از تلف شدن
محفوظ بماند، به جا نياوردى و دستور مرا اجرا نكردى و خودت باعث اتلاف
مالت شدهاى.[1]
مؤنين بايد زيرك باشند و وقتى مال و يا كالائى را به كسى مىدهند يك نوشته
طبق قانون الهى كه در عرف به آن قرار داد مىگويند از او بگيرند تا در آينده اولاً: از
هر گونه سوء ظن و سوء تفاهم و درگيرى جلو گيرى شود و ثانياً: در اثر فراموشى به
هيچ كدام از طرفين ظلمى نشود و ثالثاً: راه براى فعّاليّت شيطان وجود نداشته باشد.
كاتب و همچنين شاهدهايى كه بر معاملات مىگيرند بايد عاقل و عادل باشد.
كسانى كه به عنوان شاهد در معاملهاى حضور مىيابند، اگر لازم به شهادت
دادن آنها شد بر آنها واجب است كه اولاً: بروند و شهادت بدهند و ثانياً: عين
واقعيّت و حقيقت را شهادت داده و خلاف واقع چيزى نگويند.
در دو صورت نوشتن سند و وثيقه لازم نيست، اولاً: جائى كه معامله نقدى
باشد، ثانياً: اگر در امين بودن شخصى اطمينان دارند، اگر چه احتياط به نوشتن
است اما اگر هم ننوشتند مانعى ندارد.
مؤنين بايد متوجّه باشند راه آنها كه همان صراط مستقيم است هم دنيا و هم
آخرتشان را تضمين مىكند، در اين آيه خداى تعالى به ما مىآموزد كه چگونه
زندگىكنيد تا اموالتان از دستتان نرود.
اين آيه طولانى ترين آيه در قرآن است و حدود صد و هفتاد و سه كلمه دارد،
همچنين در سوره بقره پانصد حكم از احكام الهى بيان شده كه بيست و يك حكم
آن در اين آيه شريفه آمده است.[2]
در اين كه نوشتن سند هنگام معاملات واجب است يا مستحب، ميان فقهاء
اختلاف نظر وجود دارد ولى بيشتر فقهاء آن را مستحب مىدانند و اين حكم را يك
حكم ارشادى مىشمارند نه حكم مولوى، و حق مطلب نيز همان ارشادى بودن
حكم است.
اگر شخص مديون، سفيه و يا ضعيف بود در اين صورت ولى و سر پرستش آن
سند را امضاء خواهد كرد.
وليّ شخص مديون، سفيه و يا ضعيف بايد شخص عادلي باشد تا مصلحت
فرد تحت ولايتش را در نظر بگيرد و كارى نكند كه به او خسارت وارد شود.
در معاملات تنها نوشتن سند كافى نيست، دو نفر شاهد مرد و يا يك مرد و دو
زن نيز لازم است.
خداى تعالى بزرگترين آيه در كتابش را به حفظ اموال مؤنين اختصاص داده
است، پس بايد بدانيم اولاً: دين مقدّس اسلام دنيا و آخرت را با هم براى پيروانش
خواسته و تارك هر كدام از اين دو از صراط مستقيم خارج است، مؤن حقيقى آن
كسى است كه دنيا و آخرت را با هم به صورت آباد داشته باشد و ثانياً: دين مقدّس
اسلام براى اموال و دارائىهاى مسلمانها بالاخص شيعيان و مؤنين بسيار اهمّيّت
قائل است، لذا ما هم بايد تقواى الهى را رعايت كرده و مال كسى را به ناحق نخورده
و از بين نبريم.
كسانى كه كاتب و يا شاهد معاملات مىشوند بدانند: اگر كوچكترين بىعدالتى
در نوشتن و يا در شهادت دادنشان بكنند در زمره فُسّاق محسوب مىشوند.
اگر انسان در موقعيّتى قرار بگيرد، مثل سفر كه كاتب و شاهدى عادل نمىيابد،
براى محكمكارى معاملاتش بايد گرو و وثيقهاى از طرف مقابلش اخذ كند.
مؤنين هميشه بايد با نظم و دقّت خاصّى براى همه اموراتشان برنامه ريزى و
محكم كارى كنند تا هيچ گاه در هيچ كارى متضرّر نشوند.
يكى از مهمترين علّتهاى اين كه خداى تعالى سفارش به نوشتن سند و يا
گرفتن وثيقه مىكند اين است كه شما اطمينان تان جمع شود و خيالتان از بابت
محفوظ ماندن اموالتان آسوده باشد، حال اگر فرد مقابل انسان تزكيه نفس كرده و
مطمئنى بود ديگر نيازى به اين مسائل نيست.
كسى كه به مسألهاى شاهد بود هنگام لزوم بايد شهادت بدهد و از حق مظلوم
دفاع كند و اگر شهادت نداد مرتكب گناه شده و اين نشانه قلب و روح مريض او
است كه آن را تزكيه نكرده است.
[1] ـ قال أمير المؤنين علیه السلام سمعت رسول اللّه صلی الله علیه و آله يقول ثلاثة لا يستجيب اللّه لهم بل يعذبهم و يوبخهم أما
أحدهم فرجل ابتلى بامرأة سوء فهى تؤه و تضاره، و تعيب عليه دنياه، و تنغصها، و تكدرها، و تفسد عليه آخرته فهو يقول اللهم يا رب خلصنى منها يقول اللّه تعالى يا أيها الجاهل قد خلصتك منها، جعلت بيدك طلاقها، و التفصى منها، طلقها و انبذها عنك نبذ الجورب الخلق الممزق. و الثانى رجل مقيم فى بلد قد استوبله، و لا يحضره، له فيه ]كل] ما يريده و كل ما التمسه حرمه. يقول اللهم [يا رب] خلصنى من هذا البلد الذى قد استوبلته. يقول اللّه عز و جل يا عبدى قد خلصتك من هذا البلد، و قد أوضحت لك طريق الخروج منه، و مكنتك من ذلك، فاخرج منه إلى غيره تجتلب عافيتى و تسترزقنى، و الثالث رجل أوصاه اللّه تعالى أن يحتاط لدينه بشهود، و كتاب، فلم يفعل ذلك، و دفع ماله إلى غير ثقة بغير وثيقة، فجحده، أو بخسه فهو يقول اللهم يا [رب] رد على مالى. يقول اللّه عز و جل [له]:يا عبدى قد علمتك كيف تستوثق لمالك، ليكون محفوظا لئلا يتعرض للتلف، فأبيت، فأنت الآن تدعونى، و قد ضيعت مالك و أتلفته و خالفت وصيتى، فلا أستجيب لك. ثم قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله [ألا] فاستعملوا وصية اللّه تفلحوا و تنجوا، و لا تخالفوها فتندموا تفسيرالإمامالعسكرى علیه السلام صفحه: 652 الى 653.
[2] ـ أن فى سورة البقرة خمس مائة حكم و فى هذه الآية خمسة عشر حكما تفسير القمى، جلد: 1 صفحه: 94.