1 – كاهش و كنترل اشتغالات فكرى و عملى
روز به روز بر گستردگى و كثرت محدوده اشتغالات ذهنى و عملى
ما در عصر حاضر افزوده مىشود و به تدريج و با گذشت زمان،
محركهاى ذهنى، فكر و انديشه انسان را به خود معطوف كرده و
افزايش مىيابند. از آن جايى كه توانايى پاسخ گويى فكرى نامحدود
است و از طرف ديگر بين محركها و اشتغالات ذهنى و عكس
العملهاى ما بايد تناسب كافى وجود داشته باشد، انسان دچار فقدان
تمركز فكر شده، و توان پاسخ گويى فكرى و ذهنى متناسب با
محركهاى فراوان رو در روى او كاهش مىيابد و در نتيجه به پراكندگى
فكرى مىانجامد.
يكى از راههاى مقابله با اين مسأله، تقسيم كردن اشتغالات به دو
مقوله ضرورى و غير ضرورى يا داراى اولويت اول و دوم است تا انسان
با يك برنامه ريزى حساب شده و دقيق، به آن چه اولويت بيشترى دارد،
توجه نموده، و دايره مشغوليات را فقط به همان مقوله اختصاص دهد و
محدود كند و از صرف فكر و انديشه خود در مسائل تفننى و روزمره
ديگر كه جنبه ثانوى دارد، خوددارى كند.
با اين روش، مىتوان پراكندگى ذهنى را كاهش داد؛ زيرا هر اندازه
تنوع و تعدد افكار بيشتر باشد، از تعمق، دقت و تمركز فكر در آن باره
كاسته مىشود و هر قدر تعداد موضوعها و مسائلى كه به آنها
مىانديشيم، كمتر و محدودتر باشد، بر عمق و غناى فكر در آن زمينه
افزوده خواهد شد.
2 – تمرين و تداوم
تمركز فكر، يك توانايى ذهنى و روحى است و جنبه اكتسابى دارد و
در هر امر اكتسابى، تمرين و تكرار و استمرار، شرط اساسى دست يابى
به هدف است. براى تمركز فكر نيز تمرين و ممارست، ضرورى است.
تمرين در اين زمينه، اين گونه است كه بايد در ابتدا كلمه دلخواهى
را در نظر گرفته و آن را روى يك برگه يادداشت بنويسيد و با قرار دادن
ساعتى در مقابل خود، به مدت يك دقيقه، سعى كنيد فقط و فقط به آن
واژه بيانديشيد و از نفوذ افكار نامربوط و مزاحم در حوزه فعاليت ذهن
خود پرهيز كنيد.
با اين حال، ممكن است ملاحظه كنيد تعدادى از اين افكار مزاحم
غير مربوط كه اصطلاحاً به آنها پرشهاى فكرى مىگويند به نحوى
وارد فضاى ذهنتان شود. همين عمل را دو بار ديگر و هر بار، به مدت
يك دقيقه، تكرار كنيد. طبيعى است ملاحظه خواهيد كرد كه در مرتبه
سوم، پرشهاى فكرى كمتر شده، و تمركز فكرى شما بيشتر مىشود. در
صورتى كه به مدت چند هفته و هر روز فقط سه دقيقه، به اين تمرين
بپردازيد، خواهيد ديد كه پيشرفت قابل ملاحظهاى در تمرين فكرتان
ايجاد شده است.
3 – رهاسازى عضلانى
يكى از شيوههاى مؤر و عملى در تمركز فكر، استفاده از فن
رهاسازى عضلانى است. در اين روش، فرد در محلى آرام و در صورت
امكان، بر روى صندلى راحتى مىنشيند و سعى مىكند به تدريج
عضلات بدن را از حالت انقباض به انبساط برساند؛ به اين ترتيب كه
ابتدا از عضلات دست و انگشتان شروع كرده، آنها را ابتدا منقبض
نموده، سپس شل و آزاد مىكند و آن چنان در انبساط بخشيدن به آنها
تلاش مىكند كه گويى آنها جزء بدن او نيستند و سنگينى ندارند.
همين عمل را براى دست ديگر و پاها و قسمتهاى ميانى بدن نيز
انجام مىدهد تا جايى كه تمام عضلات بدن، به رهاسازى كامل برسد. در
اين صورت، متوجه روح و روان خود مىشود. بهترين لحظات براى
ايجاد تمركز و تقويت آن، زمانى است كه فعاليتهاى قواى جسمى به
حداقل برسند. در اين صورت، فكر و انديشه، مجال زيادى براى
حداكثرِ فعاليت مىيابد و به عبارت ديگر، با فراهم شدن زمينه آرامش
كامل به وسيله آراميدگى جسمانى، تمركز فكر نيز حاصل مىشود.
4 – تنها بودن با خويشتن
هر از چند گاهى فرد بايد بتواند با فراموش كردن مشكلات و
دشوارىهاى ناشى از زندگى اجتماعى، به خلوت با خويشتن بپردازد و
رنج و درد برخاسته از ازدحام جمعيتهاى متراكم و هياهوى زندگى
ماشينى و صنعتى را در كنج خلوت انس با خدا، از ياد ببرد. بعضى از
دانشمندان گفتهاند كه هر شب پس از اتمام فعاليتهاى روزانه و ارتباط
با جهان اطراف و اشتغالات مختلف و متعدد در طول روز، دقايقى را به
اين امر اختصاص دهيد و تنهايى و خلوت با خويشتن را تجربه كنيد.
اين كار، علاوه بر تأثير اخلاقى، تمرينى براىتمركز فكر است.
لازم به ذكر است كه فرد در ابتداء خلوت با خويشتن، با مقاومت
درونى مواجه مىشود و براى رسيدن به مرحلهاى كه وى با اراده
نيرومندى بتواند بر موانع غلبه كند، نيازمند تلاش بيشترى است؛ ولى اگر
مقاومت كند، به مرور زمان، قادر به دست يابى به هدف مورد نظر
خواهد شد.
5 – تمرين تصوير ذهنى
نگه داشتن تصاوير ذهنى دلخواه، توانايى تمركز را به نحو چشم
گيرى افزايش مىدهد. امتياز اين روش، آن است كه فرد در همه احوال
مىتواند به آن بپردازد و بدون هيچ گونه زمينه يا مقدماتى و در هر شرايط
و موقعيتى، از اين روش استفاده كند. كافى است فرد هر روز چند نوبت
و به مدت چند دقيقه، به تصاوير دلخواه خود، تمركز نمايد تا اثرات آن را
مشاهده و تجربه كند و به اين صورت، تمرين تصوير ذهنى را به اجرا
گذارد.
چشمان خود را ببنديد و در ذهن خود كاملاً احيا و بازسازى كنيد.
ابتدا آن را كلىتر ببينيد و سپس وارد جزئيات شويد؛ تمام اجزاى آن را
مشاهده كرده و به تدريج و با تمرينات مكرر، تصوير را واضحتر نماييد.
وضوح را به درجهاى برسانيد كه تصوير ذهن، همچون منظرهاى طبيعى،
زنده به نظر رسد.
6 – خوب شنيدن
اريش فروم، در مورد رابطه خوب شنيدن و تمركز فكر معتقد است
اساس تمركز حواس، در مناسبات افراد، اين است كه شخص بتواند به
سخنان ديگران گوش بدهد. بيشتر مردم به ديگران گوش مىدهند؛ حتى
آنها را نصيحت مى كنند؛ بدون اين كه واقعاً به آنها گوش داده باشند.
آنان سخنان ديگران و جواب خود را جدى نمىگيرند.
به طور كلى، گفت و گو، آنها را خسته مىكند. آنان گرفتار اين
پندارند كه اگر با تمركز كامل گوش دهند، به مراتب بيشتر خسته
مىشوند و حال آن كه عكس اين درست است. هر نوع فعاليتى كه با
تمركز انجام شود، انسان را بيدارتر مىكند.
خوب شنيدن و خوب گوش دادن به سخنان ديگران، توانايى تمركز
بر سخنان و گفتههاى ديگران و زمينه تمركز بر خيلى از امور را نيز فراهم
مىكند. در واقع، تمركز در شنيدن، تمرين و ممارستى است در يكى از
حواس چندگانه انسان كه با سرايت دادن به ديگر حواس و كنترل آنها و
متمركز شدن بر موضوع و مسألهاى خاص، به تقويت تمركز فكر
مىانجامد.
به عبارت ديگر، تمرين و تمركز در حواس ظاهرى، زمينه ساز
تمركز در فكر و انديشه است. برخى از دانشمندان، تمرينات شنيدارى
مختلفى را پيشنهاد مىكنند؛ مثلاً مىگويند: چشمان خود را ببنديد و به
صداى تيك تاك ساعت گوش دهيد و به مدت سه دقيقه، تمام توجه
خود را فقط به صداى تيك تاك ساعت معطوف كرده، به هيچ چيز ديگر
توجه نكنيد و گوش خود را به صداى آن متمركز كنيد.